چارلز ادوارد ييت ( مترجم : قدرت الله روشنى و مهرداد رهبرى )
47
خراسان و سيستان ( سفرنامه كلنل ييت به ايران و افغانستان ) ( فارسى )
مير اسد إله خان شوكت الدوله بود . اين شخص سرپرستى سيصد خانوار را كه از هرات ، در زمان محاصرهء اين شهر توسط حسام السلطنه در 1858 م . به خراسان مهاجرت كرده بودند به عهده داشت . او در سال 1893 م . با گرفتن عنوان امير تومانى از ناصر الدين شاه موقعيت خود را پيش از پيش تثبيت نمود و بعد از بركنارى نصرت الملك به جاى وى به حكومت جام و زورآباد منسوب شد . در حالى كه حكومت باخرز و خواف به بعضى افراد ديگر اعطا كردند . يكى از افراد ديگرى كه به ديدار من آمد ملك التجار بود . او پيرمردى اصفهانى بود با ريش بلند كه برادر وى ضرابخانهء تهران را در اختيار داشت . او دو سالى در قسطنطنيه « 1 » زندگى كرده بود . وى گفت كه يكى از برادرانش كه تاجر ابريشم بوده تمام عمر خود را در فرانسه سپرى كرده است . او در ابتدا به زراعت در زمينهاى نزديك معدن نيشابور اشتغال داشته و به نظر مىرسد كه ثروت اوليهء او نيز از همان موقع نصيب وى شده باشد . او شريكى در مارسى و شريك ديگرى در مسكو داشت . وقتى كه به بازديد او رفتم با شريك او در روسيه كه تازه از راه رسيده و هنوز فرصت عوض كردن لباسهايش را پيدا نكرده بود ملاقات كردم . رئيس تلگرافخانهء خراسان كه يك شاهزادهء قاجار بود و رئيس پست اين ايالت نيز به ديدارم آمدند . پدربزرگ شخص اخير يعنى رئيس ادارهء پست يك نفر قزلباش اهل كابل بود و نزد امير دوست محمد خان در طول اولين جنگ افغانها خدمت مىكرده است . ليكن بعد از مدتى به مشهد عزيمت مىكند و در آنجا هر دو پسر و همچنين نوهاش به خدمت دولت انگليس درمىآيند و به عنوان مأمور مخفى در اين كشور تحت فرمان نمايندههاى بريتانيا در تهران انجام وظيفه مىكنند . نوهء او وارد خدمات دولتى شده و به سال 1875 م . اولين پستخانه را در مشهد تأسيس مىكند . در سال 1894 م . نيز شاه براى تقدير از خدمات ارزنده وى او را به درجهء سرتيپى و همچنين عنوان مشير الوزراء مفتخر نمود . با پزشكى هم آشنا شدم كه به او حافظ الصحه مىگفتند . اين شخص كه در تهران تحصيل كرده بود خيلى زود و در زمان شيوع و با خودى نشان داد و لقب ملك الحكما را به خود اختصاص داد . تا فراموش نكردهام از شخصى ياد كنم كه در همسايگى كنسولگرى بريتانيا زندگى مىكرد و مردم او را مهندس مىخواندند . او اصلا نه دورهاى ديده و نه مدارجى براى رسيدن به اين مقام طى كرده بود . ظاهرا در ايران براى مهندس شدن نياز به گذراندن دورهء
--> ( 1 ) - مقصود اسلامبول امروز است .